De weg van de pelgrim

Over de historische authenticiteit en het artistieke niveau van de driedelige TV-reeks The Medici valt veel te zeggen. Normaal gezien ben ik best wel kritisch ingesteld maar deze keer maalde ik er echt niet om. Meer zelfs, ik kon er niet genoeg van krijgen. Want ja, dit was het verhaal van de illustere familie de’ Medici, een naam die onlosmakelijk verbonden is met mijn grote liefde Firenze. Firenze… hoeveel duizelingwekkende schoonheid kan één stad eigenlijk herbergen? Deze stad roept mij, wenkt mij, trekt aan mij zoals de verleidelijke gezangen van zoetgevooisde sirenes. Ik zou er steeds opnieuw heen willen.

In tijden van gesloten grenzen en opgelegde afzondering ben ik dan maar dagdromend onderweg. In gedachten flaneer ik door de straten en piazza’s van Firenze en volg er zichtbare en onzichtbare sporen van het verleden. De reisgids brengt me naar plaatsen en gebouwen met historische feiten en accurate beschrijvingen. De historische roman gidst me door de stad met beelden en verhalen over het hoe was of had kunnen zijn. Literatuur brengt me ver voorbij het zichtbare verleden, voorbij de feiten en cijfers. Deze keer maak ik zonder aarzelen de oversteek naar literatuur voor volwassenen. Zijn er dan geen jeugdboeken over Firenze? Toch wel*, maar niet één kan tippen aan het boek dat ik zo graag wil voorstellen.

In 1961 verscheen verscheen The agony and the ecstacy van Irving Stone, zonder meer een sublieme biografische roman over de Florentijnse gigant Michelangelo. In een sprankelende en meeslepende stijl (de beduimelde pagina’s zijn mijn getuigen) vertelt Stone over zijn leven en werk, zijn tomeloze energie, zijn triomfen en ontgoochelingen, zijn twijfels en ambities – en dat alles is intens verweven met de woelige ontwikkelingen in Firenze en Rome. Bovenal weet hij de essentie van de persoon Michelangelo uitstekend te vatten. Namelijk zijn grenzeloze passie voor beeldhouwkunst want marmer is “de meest levende substantie ter wereld, het is ritmisch, toegankelijk, warm, levendig, meegaand, veerkrachtig en vol kleur.” Naar verluidt keek Leonardo da Vinci met misprijzen neer op beeldhouwers; achtte hen niet hoger dan stoffige, onbehouwen steenkappers – tot grote woede van een diep gekrenkte Michelangelo. De vete tussen de twee genieën wordt door Stone meesterlijk beschreven.

20200509_105012

Dit meesterwerk is helaas moellijk in de bibliotheek te vinden. Het is wel online te koop of..       – zoals ik deed- in de shop van Museo dell’ Opera del Duomo. @j.b.d

 

Wat is over deze strijd der titanen feit en wat is fictie? Ik weet het niet en dat geeft niet, se non è vero, è ben trovato… De magische kracht van literatuur is immers eindeloos want kijk… Al bladerend glip ik via een geheime doorgang naar het jaar 1501 en naar de werkplaats van de Duomo waar anonieme timmermannen, metselaars, steenhouwers, schilders en smeden met eeltige handen en gekromde ruggen aan het werk zijn. En ginds inspecteert Michelangelo liefdevol een marmerblok dat al 50 jaar lang stof ligt te vergaren. Als enige ziet hij de vele beperkingen van dit blok als een grote troef. In stilte observeer ik zijn denk- en creatieproces: hoe hij zijn beeld al lang in het innerlijke van het marmer heeft gezien. Hoe hij precies weet hoeveel marmer hij kan weglaten tot de David zich uit de materie bevrijdt. En wanneer drie jaar later het monumentale beeld (5,5 meter!) met nauwelijks 1 meter per uur van de Duomo tot aan Palazzo Vecchio wordt gebracht sta ik vol ontzag tussen het publiek te kijken. Dit standbeeld is ongezien! Dankzij The Agony and the ecstacy heb ik het ontstaan van dit meesterwerk van nabij mogen beleven. Niemand kan mij deze ervaring ontnemen.

David

Na turbulente tijden het symbool van het nieuwe Firenze

Mijn verbondenheid met Michelangelo was zo sterk dat ik bij zijn dood tranen in de ogen had. Ik voelde me verweesd, was enige tijd in mezelf gekeerd als had ik een dierbare vriend verloren. Echt waar. Dat literatuur het hart op zo’n unieke wijze kan aanraken is voor mij ontegenzeggelijk magie!

Sindsdien ben ik vastberaden om in dit leven zoveel mogelijk sporen – nee, gulzig als ik ben zeg ik: àlle sporen van Michelangelo te volgen en te kijken en te blijven kijken naar zoveel meesterschap. De eerste halte van mijn pelgrimage wordt zijn Madonna met kind in de Onze- Lieve- Vrouwekerk in Brugge. In wezen vlakbij maar momenteel zo veraf. Het is niet anders. Maar verbaast het jullie dat ik sta te popelen van ongeduld?

 

* Het lege ei: over de koepel van Brunelleschi (Hedwig Van de Velde)/ Renaissance: over de gewelddadige machtsstrijd tussen Florentijnse families (reeks: Assasin’s Creed, Oliver Bowden)/ Paolo, leerling van Leonardo da Vinci (Hans Ulrich)

 

Smultalk

Afgaande op de lege rekken bloem en gist in de supermarkten werd in de Vlaamse keukens de voorbije weken gemixt, gekneed en gebakken dat het een lieve lust was. Ook wij kookten wel eens uitgebreider dan gewoonlijk. (Nu ja, wat wordt het nieuwe “gewoonlijk” na deze pandemie eigenlijk?) Activiteiten en uitstappen vielen weg, de klok tikte minder genadeloos verder en dus konden we de koksmuts iets langer opzetten.

Aan kookboeken en websites alvast geen gebrek. Ook (jonge) kinderen vinden er zeker en vast hun gading op hun maat en volgens hun smaak. Zelfs in kinderboeken kunnen ze recepten vinden, ja zeker! In zo’n lees – en doeboeken vormen de recepten een aanvulling op het verhaal dat uiteraard over koken of bakken gaat. Het beste boek in dit (beperkte) genre vinden wij het bijna 20 jaar oude Het kookboek/koekboek van Vos en Haas van Sylvia Vanden Heede. Vanden Heede vond het juiste evenwicht tussen verhaal en recepten, tussen lezen en bakken – en dat is een grotere uitdaging dan men zou vermoeden. Deze keer stroopt Vos zelf de mouwen op en dat hoeft niet te verbazen want we weten al langer dat hij een echte smulpaap is. Dit is Vanden Heede op haar best, met een vlotte, toegankelijke tekst voor prille lezers die ook geestig is en een mooi verhaal vormt. Het is puur vertelplezier en bovendien is ‘de lijst met lekkere dingen’ goed haalbaar voor jonge kinderen. (Oudere kinderen kunnen zich wagen aan bijvoorbeeld de zwevende taart, de geheime taart, de grastaart of de mislukte taart uit het Taartenboek van Toon Tellegen.)

IMG_20200420_094818

Let ook op de fijne illustraties van Thé Tjong-Khing, de vaste illustrator van Vos en Haas

Geen tijd te verliezen! Vos gaat meteen aan de slag en maakt appelflappen, ‘bloed en tranen-saus’, eierbootjes, groene soep, hardgekookte eieren, hartige hapjes, hete honingappels, hotdogs, kaasdadels, koekjeskeek, koekjes met appel, koekjes met noten en chocolade, liefdesappels, marmerei, soepballetjes, spekpruimpjes, spiegelij (sic), versierde koekjes, versierde soep, vliegezwammen, wortelstokjes, zoete hartjes,… STOP, VOS, STOP! Dat zal wel even volstaan voor vandaag… want ja… wie doet de afwas hierna?

In beeld #4

919. 837. 766. 562. 182.

Dit zijn enkele dagelijkse cijfers van mensen die hier of elders aan het coronavirus overleden. Ook al schrok ik telkens van het hoge aantal, de cijfers bleven toch enigszins abstract. Pas toen ik beelden zag van lange rijen doodskisten, rij na rij, kist na kist besefte ik de omvang van de pandemie ten volle. De cijfers werden individuele mensen. Dit waren vaders, moeders, zonen, dochters, geliefden van iemand die nu bittere tranen huilt. Door strikte voorzorgsmaatregelen stierven zij alleen. God hebbe hun ziel.

Wanneer de dood om ons heen waart is er de timmerman. Hij meet en maakt kist na kist na kist na kist. Er is veel meer werk dan normaal. Hoe meer doden hoe meer inkomsten. Hoe zou dat eigenlijk voor hem zijn? Is dat business as usual? Of eerder wrang? Of is het helend?

IMG_20200405_104454

@ Charlotte Peys, uit het boek Alles komt goed, altijd. Over een Ieperse familie in de Eerste Wereldoorlog. In het verhaal maakt de timmerman de kist voor zijn door een vijandige ontploffing overleden vrouw.

 

In stille, eenzame straten moet zijn getimmer als het luiden van de doodsklokken klinken. Of nee, laten we het heel anders voorstellen. In stille, eenzame straten klinkt zijn getimmer als het ritmische geroffel op takken en boomstammen van de specht. Dat klinkt als trrr of drrr…of zoiets. (Aan het geroffel herken je trouwens de soort specht, fascinerend toch.) Deze typerende klanken lijken op een machinegeweer maar zijn in feite gezangen; ze geven een boodschap door. Luister eens aandachtig, misschien wil de specht ons wel dit zeggen: trrr…alles, trrr…komt, trrr…goed, trrr…altijd!

 

 

Spekke

Mijn favoriete bonbon uit de doos van Toon Tellegen:

Aan de andere kant van de woestijn woonde de lemuur. Hij woonde daar afgelegen en alleen. Er was nog nooit iemand bij hem langsgekomen. Maar dat zegt niets, zei hij elke avond tegen zichzelf, dat zegt helemaal niets. Hij zat altijd op de uitkijk of er misschien in de verte iemand aan zou komen. En hij durfde nooit te slapen, want misschien zou er dan net iemand langskomen, die onverrichter zake verder zou gaan.

Soms was hij zo moe dat hij toch even in slaap viel. Dan schrok hij wakker, sprong overeind, keek in het rond en riep: ‘Was er toevallig iemand? Hallo! Ik ben wakker!’ Maar er was nooit iemand en opgelucht ging hij weer zitten. Op een dag was hij weer in slaap gevallen. Het was midden in de zomer en de zon stond groot en gloeiend hoog aan de hemel. Toen de lemuur na korte tijd wakker schrok lag er een briefje naast hem:

Beste lemuur, ik kwam even langs. Maar je sliep. Hartelijke groeten, de eekhoorn. 

De lemuur sprong omhoog, keek naar alle kanten en riep: ‘Eekhoorn! Eekhoorn!’ Maar er was geen spoor van de eekhoorn meer te bekennen. Toen trok de lemuur een voor een de haren uit zijn hoofd, stampte met zijn voeten op de grond en krijste net zo lang tot hij schor was. ‘Nu slaap ik nooit meer,’ riep hij. ‘Nooit meer.’ Hij gooide zijn stoel weg en zat alleen nog maar op puntige stenen. Hij at bedorven brandnetels waar hij zo’n buikpijn van kreeg dat hij er niet eens van had kunnen slapen. En hij zei dag en nacht tegen zichzelf: ‘Ik ben klaarwakker, lemuur, klaar-klaarwakker.’

Toch werd hij zo moe dat hij op een dag weer in slaap viel. Zijn buik brandde, de puntige stekels staken in zijn rug en hij mompelde nog: ‘Ik ben klaar-klaar-klaarwakker.’ Maar hij sliep en snurkte luid. Het was maar heel even geweest, maar hij vloog overeind en gaf zichzelf een enorme draai om zijn oren. ‘Luilak!’ riep hij. Toen zag hij dat er weer een briefje naast hem lag.

Beste lemuur, je sliep weer. Slaap je soms altijd? Ik weet niet of ik nog eens langskom. De eekhoorn.

De lemuur werd spierwit en even kon hij geen geluid uitbrengen. Alsof een dikke hand zijn keel dichtkneep en hem optilde en in stilte liet spartelen. Toen sprong hij zo hoog als hij nog nooit had gesprongen. Heel in de verte zag hij nog net het puntje van de staart van de eekhoorn, die juist achter een rots verdween. ‘Eekhoorn!’ gilde hij. ‘Eekhoorn!’ De eekhoorn hoorde hem nog net. Hij keek om en zag de lemuur. ‘Ik ben wakker’ riep de lemuur. ‘Wakker!’

Even later zaten ze tegenover elkaar. De eekhoorn zat op de oude stoel van de lemuur en de lemuur haalde een potje met iets zoets tevoorschijn, dat hij altijd al had. ‘Je ben mijn eerste voorbijganger, eekhoorn.’ zei hij. ‘Ik dacht echt dat je sliep,’ zei de eekhoorn. Ze aten het potje leeg en spraken over van alles. ‘Dit is mijn eerste gesprek,’ zei de lemuur zachtjes. ‘ Weet je wat ik nu ben?’ ‘Nee,’ zei de eekhoorn. ‘Blij,’ zei de eekhoorn. ‘Heel blij.’ ‘Kom,’ zei de eekhoorn, toen de zon achter de woestijn zakte en de hele hemel rood werd. ‘Ik ga weer eens. Dag lemuur.’ ‘Dag eekhoorn,’ zei de lemuur.

Op zijn tenen staand zag de lemuur de eekhoorn in de verte achter een rots verdwijnen. Toen ging hij liggen en viel in slaap.

 

(uit: Ze sliepen nog)

`

Continuüm

Terwijl wij ons op onszelf terugplooien ontwaakt de natuur om ons heen. De lente glimlacht naar ons, zoals elk jaar. De knoppen breken, sierlijke narcissen lokken ons uitnodigend, Japanse kerselaars bloeien uitbundig. Dieren maken zich klaar om te versieren en te verleiden. Het is een van die vele natuurwonderen dat zij elkaar ondanks grote afstanden toch telkens weten te vinden. Het gedicht van Kees Spiering over een ‘primitief’ telefoonspelletje lijkt me passend bij deze periode van opwindende kriebels. Fijne lente!

IMG-20200315-WA0007

@Judith B.D.

 

Anoniem

‘s Middags gaat de telefoon,

‘s avonds nog een keer.

Anderhalve rinkel,

dan de stilte weer.

Iemand reikt tot in het huis

maar wil met niemand spreken.

Is het om mij te laten weten

dat er ergens iemand van mij houdt?

Ik bel alle meisjes

die misschien wel van mij houden.

Na anderhalve beltoon breek ik af

ten teken dat de boodschap is begrepen.

 

(Kees Spiering, uit: Dag rots)

 

Déjâ-lû*

Het is een typevoorbeeld van Vlaanderens troosteloze bruggeninfrastructuur. Toch fascineert die barre plek onder de spoorwegbrug van onze stad ons al jaren. Want op een van de muren staat in grote onuitwisbare hoofdletters: EEKHOORN ZOEKT MIER. Eekhoorn zoekt mier? Dan denken wij natuurlijk spontaan aan Toon Tellegen, de meester van de filosofische dierenverhalen.

IMG_20200328_150400

Geen idee wie dit heeft gedaan maar geestig is het wel.

Al meer dan 35 jaar spant de Nederlander in dit literaire genre de kroon. Wat is zijn geheim? Bestaat er misschien een uniek Toon Tellegen – gen? Wel, het blijkt niet vanzelfsprekend om zijn signatuur heel precies in woorden te vatten. Het is vooreerst een persoonlijke ervaring. (Geldt dat de facto niet voor elk verhaal?)

In essentie gebruikt Tellegen in zijn sfeervolle verhalenbundels steeds dezelfde vertelprincipes. Naast de eekhoorn en de mier treden onder meer de olifant, de beer, de egel, de vuurvlieg en de boktor naar voor. Hun leven is weinig opzienbarend: ze gaan bij elkaar op bezoek, eten taart, vieren een verjaardag, dansen graag of schrijven een brief.  Niks bijzonders aan. Elk dier heeft zo zijn neigingen, onhebbelijkheden of voorkeuren. En in hun leunstoel of onder de rozenstruik stellen ze zich voortdurend vragen, veel vragen. Over wat ze (niet) willen, (niet) kunnen of (niet) weten. Of over vriendschap, boosheid, verveling, eenzaamheid of tijd. Alle mogelijke gedachten, verlangens en stemmingen die ook ons mensen raken komen aan bod. De sterkte van Tellegen is dat hij binnen deze basisthema’s telkens (soms subtiele) originele variaties aan brengt. Het is herkenbaar en toch nieuw en verrassend. Niet al zijn verhalen zijn even sterk maar nooit wordt het een doorslag van vroeger werk. Intussen heeft hij al meer dan 40 verhalenbundels over de eekhoorn en zijn kompanen op zijn naam. En het ziet er niet naar uit dat de 78 – jarige auteur zijn pen snel zal neerleggen.

Bovendien slaagt Tellegen er als geen ander in de muur tussen jeugdliteratuur en volwassenliteratuur neer te halen. In bibliotheken prijken zijn boeken ook in de afdeling voor volwassenen, tussen ronkende namen en Nobelprijswinnaars. Ik zou zelfs durven stellen dat volwassenen zijn werk meer waarderen dan kinderen. In zijn verhalen gebeurt immers weinig tot niets. De finesse zit net in de verschillende betekenislagen, in de fijne glimlach, in zijn spelen met taal. Kinderen kunnen zijn verhalen als eentonig of zelfs saai ervaren. Ja, ik weet waarover ik spreek. Want ik herinner me nog levendig dat ik thuis eens uit zijn werk voorlas. Ik weet echt niet meer wat; in elk geval kon eekhoorn maar geen beslissing nemen, hij bleef wikken en wegen, weifelen en twijfelen. Wou hij dit of toch dat, of nee toch dit…? Dat ging zo maar door tot de jongste zich ineens diep zuchtend op haar bed achterover liet vallen en met veel pathos uitriep: “EEKHOORN, DOE dan toch IETS!” Ze was zijn passieve houding zo hartsgrondig beu dat het voor haar echt niet meer hoefde.

Tegenwoordig lees ik Tellegen zoals ik een grote doos heerlijke bonbons met verschillende smaken benader. (En zo lees ik hem ook voor.) Af en toe kies ik er zorgvuldig eentje uit. En neem het verhaal heel langzaam in mij op om me nog lang daarna over de smaak te verheugen. Heb jij ook zin in Tellegen gekregen? Wel, in een volgende blogpost deel ik graag mijn favoriete Tellegen-spekke met jullie. Lees smakelijk!

 

* Naar een column van Peter Jacobs in De Standaard Letteren, 21/02/2020

Kleurenkladders*

Ze komen wel eens per ongeluk in een schilderij terecht. En Lambik, tja die kan het natuurlijk niet laten om hun meesterwerken te “verbeteren”. Decennia lang al helpen Suske en Wiske en hun vrienden om artistiek erfgoed op leerrijke en geestige wijze te ontsluiten. Hun strips over bijvoorbeeld Bosch, Bruegel (twee maal), Rembrandt, Rubens, van Gogh en recentelijk van Eyck hebben voor ons een bijzondere waarde. Deze verhalen gidsen kinderen heel spontaan in de beeldtaal en wereld van deze meesters. En al meerdere malen bleken ze voor onze kinderen (en ongetwijfeld ook voor vele anderen) een blijvende referentie en een eenvoudig opstapje naar een museumbezoek. Vooral de Dulle Griet, die in de strip hun favoriete lappenpopje Schanulleke achterna zit, vergeten ze van hun leven niet.

dulle griet suske en wiske

De Dulle Griet uit de fantastische gelijknamige strip. Zij voelt zich ook in het jaar 1966 bijzonder goed thuis.

Laten we vooral niet smalend doen over stripverhalen. Ze bevatten soms meer verwijzingen naar kunst dan we zouden vermoeden. Alleen daarom al verdienen ze een plaatsje in kunsteducatie. Het hoeft niet altijd ‘het betere boek’ te zijn om een blijvende impact op kinderen te hebben. Want het is een algemene natuurwet: elk groot vuur ontstaat door een piepklein vonkje.

 

* naar de Suske en Wiske-strip “De kleurenkladder” over Vincent van Gogh.

In het kader van de Jeugdboekenmaand met als thema Kunst.